BiL ki Hak Teâlâ (Celle celalühü), öncekileri, “Onlar kendilerine yardım ettiğimiz, mal ve evlâd ile, kendilerine hemen aceleden hayır verdiğimizi mi sanıyorlar” buyurarak, tenkid edip, sonra da, “Onlar işin farkında değiller” buyurunca, bundan sonra, hayırlarda yanşan ve bunun farkında olanların özelliklerini saymıştır.

Bunlar şu dört sıfattır:

Haşyet

Birinci Sıfat: Bu, ayetteki “Hakikaten Rablerinin haşyetinden rikkate gelenler” ifadesi ile anlatılmıştır. “Işfâk”, alabildiğine rikkat ve zayıflığı bilme ile birlikte olan korku demektir. İşte bundan dolayı bazıları, “Cenâb-ı Hak (Celle celalühü), işfâk ve haşyeti, burada, te’kid için birlikte zikretmiştir” derken, bazıları da “haşyet” ilâhî azabtan korkma manasına atmışlardır. Buna göre mana, “Onlar, Rablannın azabından tirtir titreyenlerdir” şeklinde olur. Bu, Kelbî ve MukAtil’in (rahmetullahi aleyh) görüşüdür.

Bazıları da “işfâk”, korkunun neticesi, semeresi manasına almışlardır ki bu netice de, taatı sürdürmek, ona devam etmek demektir. Buna göre mana, “Onlar, Rablerinden korkmalarından ötürü, O’na taata devam eden ve O’nun rızasını ciddiyetle elde etmeye çalışanlardır” şeklinde olur.

Sözün özü şudur: “Haşyef’te, “işfâk” derecesine, yani haşyetin zirvesine varan kimse, dünyada ALLAH’ın (Celle celaluhu) gazabından, âhirette azabından çok korkar ve böylece günahlardan alabildiğince sakınır.

İkinci Sıfat: Bu, ayetteki, “Rablerinin ayetlerine imân etmede sebat gösterenler” ifadesi ile anlatılmıştır. Bil ki ALLAH’ın (Celle celaluhu) ayetleri varlığı’na delâlet eden mahlûkatıdır. O ayetlere iman ise, onları tasdik etmek demektir. Onları tasdik etmek, eğer onlar var oldukları için ise, bu zaten iki kere iki dört edercesine malum ve açıktır, dolayısıyla böyle bir tasdikte bulunan kimse övgüye lâyık olmaz.

Yok eğer, bunlar bir yaratıcının varlığının ayet ve delilleri ise, bu hususlar, kendilerine ancak üzerinde düşünmeyle ulaşılabilen şeylerden olur. İşte bunu yapan, böyle düşünen kimsenin, mutlaka bir yaratıcısının varlığını ve sıfatlarını, anlayıp, tanıması gerekir. Kalbte böyle bir bilgi tahakkuk edince, dil ile ikrar (bunu söyleme) zaten olur ki işte iman budur.

Üçüncü Sıfat: Bu, “Rabierine şirk koşmayanlar” ifadesi ile anlatılan husustur. Bu ifade ile, ALLAH’ın (Celle celaluhu) birliğini tasdik edip, O’nun ortaklan olmadığını söyleme manası kastedilmem iştir. Çünkü bu mana, “Rabilerinin ayetlerine iman etmede sebat gösterenler” ifadesinde mevcuttur. Aksine bununla şirk-i hafiye (gizli şirke) düşmeme kastedilmiştir. bu da, insanın, ibadetlerinde ihlaslı olması, onların sırf ALLAH’ın (Celle celaluhu) rızası ve Zât-ı Bârîsi için yapması (riyaya düşmemesidir.) ALLAH (Celle celaluhu) en iyi bilendir.

Dördüncü Sıfat:

Bu, “Rablerinin huzuruna dönecekleri için yürekleri korkarak vereceklerini verenler” ayetinin ifade ettiği husustur. Bu, “vermeleri gereken şeyi veren, infâk edenler” demektir. Binâenaleyh bu ifâdeye, ister zekât ve keffâret gibi, ALLAH’ın (Celle celaluhu) hakkı olan (farzlardan) olsun, isterse emanet, borç, çeşitli hak ve vazifeler gibi, insanların hakkı olan şeylerden olsun, verilmesi gerekli olan her hak girer.

Cenâb-ı Hak böylece bunun ancak, onlar bunu yürekleri korkarak yaptıkları zaman fayda vereceğini beyan buyurmuştur. Çünkü noksan yapmak veya başka sebeblerden Ötürü tam yerine getirememe endişesiyle ibadet eden kimse, işte bu korkusundan Ötürü, o iba’deti hakkıyla yapabilmek için son derece gayret sarfeder.

Hz. Âlşe (radıyallahu anha), Hz. Peygamber’e (Sallallahu aleyhi ve sellem): “Rablerinin huzuruna dönecekleri için yürekleri korkarak vereceklerini verenler” ayetinin anlattığı kimseler, zina edip, içki içip, hırsızlık yapıp, bu işlerinden ötürü ALLAH’dan (Celle celaluhu) korkan kimseler midir?” diye sorunca,..

Çünkü birinci sıfat, uygun olmayan şeylerden sakınmayı gerektiren şiddetli bir korkunun varlığına;

ikinci sıfat taatlarda riyayı terke;

üçüncü sıfat da, bu üç sıfatı birlikte bulunduran kimsenin taatlarını, kusurlu yapma endişesi içinde yaptığına delâlet eder.

Bu ise, sıddîkların en ileri makamıdır. Cenâb-ı Hak (Celle celalühü) o noktaya ulaşmayı bizlere nasib etsin. (Amin).

Şİmdi eğer, “sizler, HakTeâlâ’nın (Celle celalühü) ”yürekleri korkarak” ifadesinin, “verenler”e mi, yoksa, daha Önce sayılan bütün sıfatlara mı râcî olduğunu söylüyorsunuz?” denilirse, biz deriz ki: “Evlâ olan, bu ifâdenin, her dört sıfat ile de ilgili olmasıdır.

Çünkü verme işi, diğer amellerden daha üstün değildir. Çünkü maksad, bütün bunların, kusurlu yapma endişesiyle duyulan bir korku içinde yapılmalarıdır. Binâenaleyh bu vasıfları taşıyan kimse, bu vazifeleri hakkıyla yerine getirmiş olur.

Fakat, bu son ifadenin “yapacaklarını yapan” şeklinde okunması halinde, söylenecek söz açıktır. Çünkü bununla şu mana murad edilmiş olur: Onlar, günahlardan sakınma iman ve amele yönelme gibi, yaptıkları ve işledikleri herşeyi, acaba, kusurlu mu yapıyoruz endişesiyle yaparlar.”

Daha sonra Cenâb-ı Hak (Celle celalühü), bu korkunun sebebinin ne olduğunu beyân etmiştir. Bu da onların, mükafaat görme, sorguya (hesaba) çekilme, defterlerin açılması, amellerin araştırılması, âhirette pişmanlığın fayda vermemesi ve oradaki hükmün Mâlikü’l-Mülk ALLAH (Celle celaluhu) tarafından olması gibi hususlardan ötürü, Rablerine döneceklerini bilmeleridir