BİSMİHİ TEALA

Usul ulemasının aralarında en fazla ihtilaf ettikleri konulardan birisi de,  aralarında, gerçekte değil de görünürde tenakuz veya zıtlık probleminin olduğu hadislerdir. Zira bu tür hadislerin çözüm yollarını gösteren ve hadis ilimleri arasında önemli yer tutan ‘’İhtilafu’l hadis’’ (terkibinden de anlaşıldığı gibi) fıkhi münakaşa ve ihtilafların odak noktasını teşkil eder.

 

Hadisleri doğru anlamak için bu ilmin bilinmesi zaruridir. Zira  tek bir hadis ele alınıp, konu bütünlüğü olan diğer hadisler ve bunların yorumu bilinmezse, hadislerde kastedilmeyen yanlış anlamalara ve bunun neticesinde yanlış hüküm vermelere  rastlanılması kaçınılmaz olur.

 

‘’İhtilafu’l hadis’’ ilmi ayrıca ‘’nesh’’ ile de ilişkisi olması hasebiyle neshin tesbiti hususunda yardımcı olmaktadır.Bu yüzden olsa gerek bu ilim dalı usul uleması arasında bir önem arz etmektedir. Ve bu yüzdendir ki bu sahada bir çok eserler kaleme alınmıştır.İbn Kuteybe’nin (rahmetullahi aleyh) Te’vîlu Muhtelifu’l-Hadis; Tahâvî’nin  (rahmetullahi aleyh) Te’vîlü Müşkili’l-Âsâr; İbnü’l-Cevzî’nin  (rahmetullahi aleyh) et-Tahkîk fî Ehâdisi’l-Hılâf; ve İmam-ı Şafii’nin (rahmetullahi aleyh) İhtilafu’l hadisi bu eserler arasında öne çıkanlardan bir kaçıdır.

 

Bu tür hadisler arasındaki ihtilafları hallede bilmek için, bu ilim ile uğraşanların sadece hadis ilmi ile değil bunun yanında diğer dini ilimleri de almış olmaları gerekmektadir. Tecrid sahibi Ahmed Naim (rahmetullahi aleyh) bu hususu mukaddime de şu şekilde ifade etmektedir:

 

‘’Böyle mühim bir işi başarabilenler ekser-i ulumda; bahusus hadis, fıkıh, usul ve kelamda beraat-i tammesi olan eimme-i a’lamdır ki, bunlar hadis ile fıkıh sınaatlerini bi-hakkın cami’, mânia-i dakika sayyadları ve ilim dalgıçlarıdır.’’ (tecrid, mukaddime,251)

 

Ulema bu ihtilafların giderilmesin de bazı metodlar uygulamaktadırlar. Bunları kısaca izah etmek gerekirse:

 

Cem: Çelişkili iki hadisin arasını akli ve nakli delillerle gidererek her iki hadisle de amel etme imkânını göstermektir.

 

Nesh: İhtilaflı hadisler arasındaki çelişki “cem” yoluyla giderilemezse, hadislerin söyleniş tarihleri araştırılır ve önce söylenen hadis “mensuh” (hükmü kaldırılmış), sonra söylenen hadis “nasih” (hükmü kaldıran) kabul edilerek sonra söylenen hadisle amel edilir.

 

Tercih: “Cem ve Nesh” metoduyla çelişki giderilememişse, bu sefer hadislerin senet ve metinleri incelenerek bazı tercih sebeplerine göre biri diğerine tercih edilir.

 

Tavakkuf: Sıralanan metotların hiç birisiyle çelişkiyi gidermek mümkün olmazsa, başvurulacak son yöntem “tevakkuftur”. Tevakkuf; bir çözüm değil çözümsüzlüktür. Yani her iki hadis de terk edilir.

 

İki çelişkili hadislerden birisi,Kur’an,sünnet,akıl ve tarih gibi metin tenkidi kriterleri açısından birine veya bir kaçına ters  düşerse,o zaman hadisleri uzlaştırmadan vaz geçilir ve rivayet terk edilir.

Bu metodlar arasında ki hiyerarşinin uygulanmasında ulemanın üç sınıfa ayrıldıkları görülmektedir.

 

1)Cumhur ulema’nın sistemi:

a) Cem’ ve telif,   b)Tercih,  c) Nesh,  d)Tevakkuf

 

2)Hanefilerin sistemi:

a) Nesh,   b) tercih,   c) Cem’ ve Telif,  d) Tevakkuf

 

3)Hadisçilerin sistemi:

a) Cem’ ve telif,   b) Nesh,   c) Tercih,  d) Tevakkuf  (Keşmiri,Feydu’l bari, 1,52-54)

 

Bu sistemler incelendiğinde Hanefiler ile Cumhur ulemanın sisteminde ‘’nesh’’ile ‘’Cem’ ve telif ’’in yer değiştirdiği fark edilir.Hanefiler,hiyerarşide  ‘’Nesh’’e öncelik verirken,Cumhur ulema ‘’Cem’ ve telif’’e öncelik vermektedırler.

 

Bazı usulcüler hadislerde ki ihtilafın giderilmesinde hadisin ‘’mensuh’’olduğuna dair açık bir delil bulunmadığında ‘’nesh’’ metodu yerine ‘’ Cem’ ve telif’’in daha isabetli olacağını söylemektedirler. Zira nasslara işlerlik kazandırmak ihmal ederek muattal bırakmaktan evladır. (El- ihkam,3,133/ İmam-ı Kerhi,usul,84)