BİSMİHİ TEALA

Üzerinde durulması gerekli olan meselelerden biride zayıf hadisle amel konusudur.
Bazıları zayıf hadisin hiçbir şekilde delil olamayacağını belirtir.
Ancak ilim ehli bunu açıklamışlardır. Peki, zayıf hadis nerede delil olarak alınabilir nerede alınamaz?

Bu konuda imam-ı Nevevi (rahmetullahi aleyh) “El Ezkar min Kelami Seyyidil Ebrar” isimli eserine başlarken şunları söyler:

فصل‏:‏ اعلم أنه ينبغي لمن بلغه شيء في فضائل الأعمال أن يعمل به ولو مرّة واحدة ليكون من أهله، ولا ينبغي أن يتركه مطلقاً بل يأتي بما تيسر منه، لقول النبي صلى اللّه عليه وسلم في الحديث المتفق على صحته‏:‏
‏

“‏إذَا أَمَرْتُكُمْ بَشَيءٍ فأْتُوا مِنْهُ ما اسْتَطعْتُمْ‏”‏ ‏

فصل‏:‏ قال العلماءُ من المحدّثين والفقهاء وغيرهم‏:‏ يجوز ويُستحبّ العمل في الفضائل والترغيب والترهيب بالحديث الضعيف ما لم يكن موضوعاً‏، وأما الأحكام كالحلال والحرام والبيع والنكاح والطلاق وغير ذلك فلا يُعمل فيها إلا بالحديث الصحيح أو الحسن إلا أن يكون في احتياطٍ في شيء من ذلك، كما إذا وردَ حديثٌ ضعيفٌ بكراهة بعض البيوع أو الأنكحة، فإن المستحبَّ أن يتنزّه عنه ولكن لا يجب‏.‏ وإنما ذكرتُ هذا الفصل لأنه يجيءُ في هذا الكتاب أحاديثُ أنصُّ على صحتها أو حسنها أو ضعفها، أو أسكتُ عنها لذهول عن ذلك أو غيره، فأردتُ أن تتقرّر هذه القاعدة عند مُطالِع هذا الكتاب‏.‏

““Fasıl: Bil ki, amellerin fazileti hakkında kime bir hadis ulaşırsa onunla bir defa olsa bile amel etmesi gereklidir ki, o amelin sahiplerinden sayılsın. Onu tamamen terk etmemeli, aksine aksine gücünün yettiğince yapmalıdır(onunla amel etmelidir).

Çünkü ALLAH Resulü (Sallallahu aleyhi ve sellem) sahihliği noktasında ittifak edilmiş bir hadiste şöyle buyurur:

“Size bir şey emir ettiğim zaman, ona gücünüz yettiğince yapın.”

Fasıl: Muhaddis, fakih ve diğerlerinden ibaret olan âlimler dediler ki: Mevzu/uydurma olmadığı müddetçe amellerin fazileti, özendirme ve korkutma konularında zayıf hadisle amel etmek caiz ve müstehabdır.
Helal, haram, alışveriş, nikâh, talak ve diğer hükümlere gelince bu konularda sahih ve ya hasen mertebesinde olan hadisten başkasıyla amel edilmez. Lakin bu işlerde ihtiyat (yani şüphede kalmamak) için olursa bu müstesnadır. Öyle ki bazı alışveriş ve nikâhların keraheti hakkında zayıf hadis bulunduğu zaman bundan çekinmesi müstehabdır, lakin vacip değildir.

Benim bu faslı anlatma sebebim şudur ki, bu kitapta (El Ezkar) sahihliğine, hasenliğine ve ya zayıflığına işaret edeceğim ya da hakkındaki bazı illetlerle sükût edeceğim hadisler olacak ve bu sebeple bu kaidenin kitabımın başında iyice bilinmesini istedim.” ( Nevevi, El Ezkar, C:1, SH:10,11)

 İbnu’s-Salah’da (rahmetullahi aleyh) “Ulumul Hadis” isimli eserin de bu konu hakkında şöyle demektedir:

 İbnu’s-Salah’da (rahmetullahi aleyh) “Ulumul Hadis” isimli eserin de bu konu hakkında şöyle demektedir:

يجوز عند أهل الحديث وغيرهم التساهل في الأسانيد ورواية ما سوى الموضوع من أنواع الأحاديث الضعيفة من غير اهتمام ببيان ضعفها فيما سوى صفات الله تعالى وأحكام الشريعة من الحلال والحرام وغيرهما . وذلك كالمواعظ والقصص وفضائل الأعمال وسائر فنون الترغيب والترهيب وسائر ما لا تعلق له بالأحكام والعقائد وممن روينا عنه التنصيص على التساهل في نحو ذلك : عبد الرحمن بن مهدي و أحمد بن حنبل رضي الله عنهما

“Hadis ehli ve diğerlerine göre: ALLAH’ın (Celle celalühü) sıfatları, helal ve haram vb. gibi Şeriat ahkâmları müstesna, isnatlarda geniş davranmak, uydurma hadisten başka zayıf hadisin diğer çeşitlerini zayıflığını açıklamaya önem vermeden rivayet etmek caizdir.
Mesela: Öğütler, ibretli kıssalar, amellerin fazileti, özendirme ve sakındırma(terğib ve terhib) gibi yerlerde ve akide ve ahkâmla ilgili olmayan diğer yerlerde(rivayet etmek caizdir).

Bu gibi yerlerde hadisleri senedinde geniş davranarak düzenlemeleri Abdur Rahman bin Mehdi ve Ahmed bin Hanbel (rahmetullahi aleyhima) ve diğerlerinden bize aktarılmıştır.”

(İbn Es Salah, Ulumul Hadis, sh: 113) 

Büyük hadis alimlerinden Şemseddin Es Sahavi’de (rahmetullahi aleyh) “El Kavlul Bedi fis Salati alel Habibiş Şafi” isimli eserin de İbn Hacer El Askalanin (rahmetullahi aleyh) konumuzla ilgili görüşünü nakleder:

Büyük hadis alimlerinden Şemseddin Es Sahavi’de (rahmetullahi aleyh) “El Kavlul Bedi fis Salati alel Habibiş Şafi” isimli eserin de İbn Hacer El Askalanin (rahmetullahi aleyh) konumuzla ilgili görüşünü nakleder:

سمعت شيخنا مراراً يقول ، وكتب لي بخطه : إن شرائط العمل بالضعيف ثلاثة :

الأول : متفق عليه أن يكون الضعف غير شديد ، فيخرج مَن انفرد مِن الكذَّابين ، والمتهمين بالكذب ، ومن فحُش غلطه .

الثاني : أن يكون مندرجاً تحت أصل عام ، فيخرج ما يُخترَع ، بحيث لا يكون له أصلٌ أصلاً .

الثالث : ألا يُعتقد عند العمل به بثبوته ، لئلا يُنسَب إلى النَّبىِّ صلَّى الله عليه وسلَّم ما لمْ يقله.

قال : والأخيران عن ابن عبد السلام وعن صاحبه ابن دقيق العيد ، والأول نقل العلائي الإتفاق عليه

“Bir defa şeyhimizden (yani İbn Hacer El Askalani’den <rahmetullahi aleyh>) şöyle dediğini – bunu benim için kendi el yazısıyla da yazmıştı – duydum:

Zayıf hadisle amel etmenin şartı üçtür:

1. Hadisin zaafının şiddetli olmaması. Hadis, yalancıların, yalancılıkla itham edilmiş olanların veya rivayetlerinde aşırı yanılma (fuhşu’l-galat) gösterenlerin tek kaldığı rivayetlerden olmamalıdır.

2. Zayıf hadisin bildirdiği hüküm, Şer’î bir asla dayanmalı, bahse konu hadis, Şer’î bir asla dayanmayan yeni bir hüküm getirmemelidir.

3. Kendisiyle amel edilirken sabit bir hadis olduğu kanaati taşınmamalıdır ki Hz. Peygamber’e (Sallallahu aleyhi ve sellem), söylemediği bir şey isnat edilmiş olmasın.

İbn Hacer (rahmetullahi aleyh) bu son iki şartın İzzuddîn b. Abdisselâm ve İbn Dakîk el-Iyd’den (rahmetullahi aleyhima) nakledildiğini söylemiştir.Birinci şarta gelince ise (Selahaddin) El Aleni (rahmetullahi aleyh) bunun üzerinde ittifak olduğunu nakletmiştir

 (Muhammed Es Sahavi, El Kavlul Bedi, sh:362,363)